Kontakty z dzieckiem. Jak je uregulować?
Rozstanie rodziców, niezależnie od tego, czy następuje wskutek rozwodu, separacji, czy też ustania związku nieformalnego, nie powoduje wygaśnięcia prawa i obowiązku utrzymywania przez dziecko kontaktów z każdym z rodziców. Jeżeli miejscem stałego pobytu dziecka jest miejsce zamieszkania jednego z rodziców, koniecznestaje się określenie zasad wykonywania kontaktów przez drugiego z nich. Kontakty te mogą zostać uregulowane w drodze zgodnego porozumienia rodziców, ugody zawartej przed mediatorem, zatwierdzonej następnie przez sąd, albo na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego. Sposób wykonywania kontaktów powinien być każdorazowo dostosowany przede wszystkim do dobra dziecka oraz indywidualnej sytuacji. Przy ustalaniu zakresu i częstotliwości kontaktów należy uwzględnić w szczególności wiek i stan zdrowia dziecka, dotychczasowy charakter jego więzi z każdym z rodziców, obowiązki szkolne lub przedszkolne, odległość pomiędzy miejscami zamieszkania rodziców, a także warunki zapewniające dziecku poczucie bezpieczeństwa, stabilizacji i ciągłości wychowawczej.
Kontakty z dzieckiem a władza rodzicielska
Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Kontakty z dzieckiem stanowią zatem instytucję prawną odrębną od władzyrodzicielskiej i nie są uzależnione od zakresu, w jakim rodzicowi przysługuje ta władza.Ograniczenie władzy rodzicielskiej, a nawet jej pozbawienie, nie prowadzi automatycznie do ograniczenia ani ustania kontaktów z dzieckiem. Ingerencja w sferę kontaktów wymaga odrębnego rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego, wydanego na podstawie przesłanek odnoszących się bezpośrednio do dobra dziecka. Stosownie do art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej. Katalog form kontaktu ma charakter otwarty, co umożliwia dostosowanie sposobu ich wykonywania do wieku dziecka, jego stopnia rozwoju, stanu zdrowia, więzi z rodzicem oraz całokształtu sytuacji rodzinnej. Sposób realizowania kontaktów powinien każdorazowo uwzględniać indywidualne potrzeby dziecka i zapewniać mu poczucie bezpieczeństwa oraz stabilności. Kontaktów z dzieckiem nie należy przy tym ujmować wyłącznie w kategoriach uprawnienia rodzica. Stanowią one również obowiązek służący ochronie więzi rodzinnych oraz prawidłowemu rozwojowi emocjonalnemu i społecznemu dziecka. Z tego względu dziecko nie powinno być angażowane w konflikt pomiędzy rodzicami, wykorzystywane jako środek wywierania presji ani stawiane w sytuacji konfliktu lojalnościowego.
Porozumienie rodziców w sprawie kontaktów
Jeżeli dziecko stale przebywa u jednego z rodziców, sposób utrzymywania kontaktów
z drugim z nich rodzice powinni określić wspólnie, kierując się dobrem dziecka oraz
uwzględniając jego rozsądne życzenia. Dopiero w przypadku braku porozumienia w
tym zakresie o sposobie wykonywania kontaktów rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Ustalenia rodziców powinny zostać sformułowane w sposób możliwie precyzyjny,
najlepiej w formie pisemnego porozumienia. Posługiwanie się ogólnymi określeniami,
takimi jak „kontakty po wcześniejszym uzgodnieniu” lub „kontakty w terminach
dogodnych dla rodziców”, może prowadzić do rozbieżności interpretacyjnych i
dalszych konfliktów. Każdy z rodziców może bowiem odmiennie oceniać zarówno
dogodność proponowanego terminu, jak i wymagane wyprzedzenie, z jakim powinien
on zostać uzgodniony.
Prawidłowo sporządzony harmonogram kontaktów powinien określać w
szczególności:
dni oraz godziny rozpoczęcia i zakończenia kontaktów;
miejsce odbioru i odprowadzenia dziecka;
zasady organizacji transportu oraz wskazanie osoby odpowiedzialnej za jego
zapewnienie;
możliwość odbywania kontaktów poza miejscem stałego pobytu dziecka, w
tym z noclegiem;
sposób wykonywania kontaktów w okresie świąt, ferii, wakacji oraz innych dni
wolnych od nauki;
zasady porozumiewania się z dzieckiem za pośrednictwem telefonu lub
środków komunikacji elektronicznej;
sposób postępowania w przypadku choroby dziecka albo wystąpienia innych
okoliczności uniemożliwiających realizację kontaktu;
termin i sposób poinformowania drugiego rodzica o niemożności odbycia
kontaktu zgodnie z ustalonym harmonogramem.
Porozumienie może również regulować sposób przekazywania informacji
dotyczących stanu zdrowia dziecka, przebiegu jego edukacji, udziału w zajęciach
dodatkowych, istotnych wydarzeń szkolnych lub przedszkolnych, a także
planowanych wyjazdów. Precyzyjne określenie zasad komunikacji pomiędzy
rodzicami może ograniczyć ryzyko powstawania sporów oraz ułatwić prawidłowe
wykonywanie obowiązków rodzicielskich.
Pisemne porozumienie rodziców może stanowić wystarczającą podstawę ustalenia
sposobu wykonywania kontaktów z dzieckiem, jeżeli jego postanowienia są
dobrowolnie, zgodnie i systematycznie realizowane przez oboje rodziców.
Mediacja dotycząca kontaktów z dzieckiem
Rodzice mogą skorzystać z mediacji zarówno przed skierowaniem sprawy do sądu, jak i już w toku postępowania. Mediacja pozwala omówić sporne kwestie przy udziale bezstronnego mediatora i wypracować szczegółowe zasady kontaktów z dzieckiem, dostosowane do jego wieku, potrzeb, planu dnia oraz możliwości organizacyjnych
obojga rodziców. W toku mediacji rodzice mogą ustalić między innymi dni i godziny spotkań, zasady odbierania i odprowadzania dziecka, kontakty w okresie świąt, ferii i wakacji, możliwość noclegów, a także sposób postępowania w przypadku choroby dziecka lub konieczności zmiany wcześniej ustalonego terminu. Jeżeli postępowanie sądowe zostało już wszczęte, sąd opiekuńczy może skierować uczestników do mediacji, jeżeli w sprawie dopuszczalne jest zawarcie ugody. Dotyczy to zarówno postępowania przed sądem opiekuńczym, jak i sprawy o rozwód lub separację, w której rodzice mogą uzgodnić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej oraz utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Ugoda zawarta przed mediatorem powinna zostać następnie przedstawiona sądowi do zatwierdzenia. Po jej zatwierdzeniu uzyskuje skutki prawne ugody zawartej przed sądem, co ma istotne znaczenie w przypadku późniejszych trudności z wykonywaniem ustalonych kontaktów.
Sądowe uregulowanie kontaktów
Jeżeli rodzice nie są w stanie wypracować zgodnego stanowiska w przedmiocie sposobu utrzymywania kontaktów z dzieckiem, każde z nich może wystąpić do sądu z wnioskiem o ich uregulowanie. W przypadku gdy pomiędzy rodzicami nie toczy się postępowanie o rozwód ani o separację, sprawę rozpoznaje co do zasady sąd opiekuńczy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a w braku miejsca zamieszkania – sąd opiekuńczy właściwy dla miejsca jej pobytu. Wniosek powinien zawierać precyzyjnie sformułowane żądanie, obejmujące proponowany sposób, częstotliwość oraz terminy realizowania kontaktów. Wskazane jest dokładne określenie dni i godzin rozpoczęcia oraz zakończenia spotkań, miejsca odbioru i odprowadzenia dziecka, zasad jego transportu, możliwości odbywania kontaktów poza miejscem stałego pobytu oraz z noclegiem, a także sposobu uregulowania kontaktów w okresie świąt, ferii i wakacji.
Wnioskodawca powinien przedstawić propozycję sposobu uregulowania kontaktów, która w jego ocenie odpowiada dobru dziecka oraz wykazać, że jej wykonywanie jest możliwe przy uwzględnieniu sytuacji osobistej, rodzinnej i organizacyjnej uczestników postępowania. Uzasadnienie wniosku powinno obejmować w szczególności opis dotychczasowego sposobu sprawowania pieczy nad dzieckiem, częstotliwości i przebiegu dotychczasowych kontaktów, przyczyn braku porozumienia pomiędzy rodzicami, a także warunków, w jakich kontakty miałyby być wykonywane. Znaczenie dla rozstrzygnięcia mają również wiek i stan zdrowia dziecka, jego stopień rozwoju oraz indywidualne potrzeby, plan dnia, obowiązki szkolne lub przedszkolne, zajęcia dodatkowe i szczególne potrzeby opiekuńcze. Sąd powinien ponadto uwzględnić odległość pomiędzy miejscami zamieszkania rodziców, ich wymiar i organizację czasu pracy, możliwości transportowe oraz wpływ proponowanego sposobu wykonywania kontaktów na poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji dziecka.
Kontakty w sprawie o rozwód lub separację
Jeżeli pomiędzy rodzicami toczy się postępowanie o rozwód albo separację, kwestie dotyczące kontaktów z ich wspólnym małoletnim dzieckiem podlegają rozpoznaniu w ramach tego postępowania. W czasie trwania sprawy o rozwód lub separację nie może zostać wszczęte odrębne postępowanie dotyczące kontaktów z dzieckiem. Jeżeli natomiast postępowanie takie zostało wszczęte wcześniej, podlega ono zawieszeniu z urzędu. Do czasu prawomocnego zakończenia sprawy sąd okręgowy może uregulować sposób utrzymywania kontaktów w drodze postanowienia oudzieleniu zabezpieczenia. W wyroku orzekającym rozwód sąd co do zasady rozstrzyga o kontaktach rodziców ze wspólnym małoletnim dzieckiem. Rozstrzygając w tym przedmiocie, sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków dotyczące sposobu utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Na zgodny wniosek stron sąd może odstąpić od zamieszczania w wyroku szczegółowego rozstrzygnięcia o kontaktach z dzieckiem. Rozwiązanie to jest zasadne przede wszystkim wówczas, gdy pomiędzy rodzicami istnieje rzeczywista możliwość współdziałania, a dotychczasowy sposób wykonywania kontaktów pozwala przyjąć, że będą oni w stanie samodzielnie i zgodnie ustalać ich terminy oraz zasady, z uwzględnieniem dobra i aktualnych potrzeb dziecka.
Czym kieruje się sąd?
Nadrzędnym kryterium rozstrzygnięcia w przedmiocie kontaktów pozostaje dobro dziecka, oceniane z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy. Zakres i sposób wykonywania kontaktów nie powinny być kształtowane wyłącznie przez pryzmat oczekiwań, wygody ani interesów któregokolwiek z rodziców. Nie istnieje przy tym jednolity model kontaktów, który mógłby być automatycznie stosowany w każdej sprawie.
Ustalając sposób utrzymywania kontaktów, sąd bierze pod uwagę w szczególności wiek dziecka, jego stan zdrowia, stopień rozwoju emocjonalnego, dotychczasową więź z każdym z rodziców, przebieg wcześniejszych kontaktów oraz zdolność rodzica do samodzielnego sprawowania nad nim pieczy. Odmiennie mogą zostać uregulowane kontakty z małym dzieckiem, a odmiennie ze starszym dzieckiem. W zależności od okoliczności sprawy uzasadnione może być stopniowe rozszerzanie zakresu kontaktów.
W celu ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sąd może dopuścić między innymi dowód z dokumentów, zeznań świadków, opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, a także zarządzić przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez kuratora sądowego. Postępowanie dowodowe powinno koncentrować się na okolicznościach mających rzeczywiste znaczenie dla dobra dziecka i sposobu realizowania kontaktów, nie zaś służyć wyłącznie deprecjonowaniu drugiego rodzica lub eskalowaniu istniejącego pomiędzy stronami konfliktu.
Ograniczenie lub zakazanie kontaktów
Zgodnie z art. 113 2 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ograniczy utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem. Sąd opiekuńczy może w szczególności:
1) zakazać spotykania się z dzieckiem;
2) zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu;
3) zezwolić na spotykanie się z dzieckiem tylko w obecności drugiego z rodziców
albo opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd;
4) ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się na odległość;
5) zakazać porozumiewania się na odległość.
Przy czym w myśl art. 113 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jeżeli utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakaże ich utrzymywania. Zakaz kontaktów stanowi środek o charakterze wyjątkowym i powinien być stosowany wyłącznie wówczas, gdy ochrona dziecka nie może zostać zapewniona za pomocą mniej dolegliwych środków. Sąd może ponadto zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w szczególności do pracy z asystentem rodziny, skorzystania z terapii rodzinnej, poradnictwa specjalistycznego albo innej formy pomocy udzielanej rodzinie. Zarówno ograniczenie, jak i zakazanie kontaktów nie może stanowić sankcji wobec rodzica ani być konsekwencją samego konfliktu pomiędzy rodzicami. Celem ingerencji sądu jest wyłącznie ochrona dobra dziecka oraz zapewnienie, aby kontakty były realizowane w sposób niezagrażający jego bezpieczeństwu, prawidłowemu rozwojowi i stabilności emocjonalnej.
Zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania
Z uwagi na czas trwania postępowań w sprawach dotyczących kontaktów z dzieckiem oczekiwanie na prawomocne zakończenie sprawy może prowadzić do osłabienia, a w skrajnych przypadkach nawet do zerwania więzi dziecka z rodzicem. W celu tymczasowego unormowania sytuacji na czas trwania postępowania możliwe jest zatem wystąpienie z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia poprzez ustalenie sposobu utrzymywania kontaktów z dzieckiem na czas trwania procesu. Wniosek powinien zawierać precyzyjnie sformułowane żądanie, obejmujące proponowane terminy, częstotliwość, miejsce oraz sposób realizowania kontaktów, a także uzasadnienie wskazujące na potrzebę ich niezwłocznego uregulowania. W sprawach dotyczących kontaktów z dzieckiem sąd rozstrzyga o zabezpieczeniu co do zasady po przeprowadzeniu rozprawy, chyba że chodzi o wypadek niecierpiący zwłoki.
Co zrobić, gdy kontakty nie są wykonywane?
Jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy, uwzględniając sytuację majątkową tej osoby, zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.
Analogicznie jeżeli osoba uprawniona do kontaktu z dzieckiem albo osoba, której tego kontaktu zakazano, narusza obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy zagrozi tej osobie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje. Postępowanie w sprawach dotyczących wykonywania kontaktów z dzieckiem ma co do zasady charakter dwuetapowy. W pierwszym etapie sąd wydaje postanowienie, w którym zagrozi osobie naruszającej obowiązki nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej za każde naruszenie. Jeżeli pomimo wydania takiego postanowienia osoba ta nadal nie wykonuje lub niewłaściwie wykonuje swoje obowiązki, sąd na wniosek osoby uprawnionej nakazuje zapłatę sumy pieniężnej, ustalając jej wysokość stosownie do liczby stwierdzonych naruszeń. W wyjątkowych wypadkach sąd może zmienić wysokość uprzednio oznaczonej sumy pieniężnej ze względu na zmianę okoliczności. Zastosowanie sankcji pieniężnej nie powinno następować automatycznie na podstawie samego faktu niezrealizowania kontaktu. Sąd powinien każdorazowo ustalić przyczyny niewykonania obowiązku oraz ocenić zachowanie uczestników postępowania.
Czy sposób kontaktów można zmienić?
Orzeczenie w przedmiocie kontaktów z dzieckiem nie korzysta z przymiotu niezmienności i sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Podstawę zmiany może stanowić w szczególności istotna zmiana okoliczności faktycznych, które legły u podstaw dotychczasowego sposobu uregulowania i wykonywania kontaktów. Za zmianą orzeczenia mogą przemawiać między innymi wiek i stopień rozwoju dziecka, rozpoczęcie przez nie edukacji przedszkolnej lub szkolnej, zmiana miejsca zamieszkania, stanu zdrowia albo szczególnych potrzeb opiekuńczych. Znaczenie może mieć również trwała zmiana sytuacji osobistej, rodzinnej lub zawodowej rodziców, o ile wpływa ona na możliwość prawidłowego wykonywania kontaktów i pozostaje istotna z punktu widzenia dobra dziecka.
Podsumowanie
Uregulowanie kontaktów z dzieckiem powinno służyć zapewnieniu mu możliwości utrzymywania trwałej, regularnej i bezpiecznej relacji z obojgiem rodziców. Najkorzystniejszym rozwiązaniem pozostaje wypracowanie przez rodziców szczegółowego porozumienia, uwzględniającego wiek dziecka, jego potrzeby, stan zdrowia, rytm dnia oraz dotychczasowe relacje rodzinne. Jeżeli jednak osiągnięcie porozumienia nie jest możliwe, konieczne może okazać się wystąpienie do sądu o uregulowanie sposobu wykonywania kontaktów. Precyzyjne określenie terminów, częstotliwości oraz zasad realizowania kontaktów pozwala ograniczyć ryzyko powstawania dalszych sporów i ułatwia prawidłowe wykonywanie obowiązków przez oboje rodziców. Każde rozstrzygnięcie w tym przedmiocie powinno być jednak oceniane przede wszystkim przez pryzmat dobra dziecka, jego poczucia bezpieczeństwa, stabilności emocjonalnej oraz prawa do utrzymywania więzi z osobami dla niego bliskimi.
Jeżeli potrzebujesz pomocy w uregulowaniu, zmianie albo wykonywaniu kontaktów z dzieckiem, skontaktuj się z Kancelarią Adwokacką adwokat Patrycji Walkowskiej w Toruniu. Podczas konsultacji przeanalizujemy okoliczności sprawy i przedstawimy możliwe rozwiązania prawne, dostosowane do indywidualnej sytuacji rodzinnej.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
Potrzebujesz pomocy w ustaleniu wysokości alimentów, przygotowaniu pozwu, odpowiedzi na pozew albo wniosku o zabezpieczenie? Skontaktuj się z Kancelarią Adwokacką adw. Patrycji Walkowskiej w Toruniu. Po zapoznaniu się z okolicznościami sprawy omówimy możliwe rozwiązania i dalszy sposób postępowania.
